Noten

De ontmoetingen van Saint-Hilaire met Villeneuve (verloskundige), Tardieu (koopman uit Marseille), Esprit Requien (naturalist), Guérin (botanist), Polydore Roux (ornitholoog), Pierre de Lamartine (vader van de dichter Alphonse de Lamartine), Raymond Brascassat (dierenschilder) en Théodore Chassérieux (portret- en landschapschilder) zijn fictief, wel leefden allen in deze tijd. Wel heeft Saint-Hilaire de Franse schrijver Stendhal , waarmee hij bevriend was, tijdens het laatste deel van de reis ontmoet (zie hoofdstuk 72). Zij spraken dikwijls samen af in restaurant Les Frères Provençaux in Parijs, waar gerechten met de nieuwe aubergine werden voorgeschoteld. 

Notities per Hoofdstuk

Hoofdstuk 1
Koning Karel X (1557-1836) was koning van Frankrijk van 1824 tot 1830.
– Etienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772-1844) was als zoöloog verbonden aan Muséum national d’Histoire naturelle (1794-1828) en aan de Sorbonne in Parijs. Tevens was hij enige tijd directeur van de Académie des Sciences. De meeste bekendheid genoot hij als mede-oprichter van de Parijse dierentuin in de Jardin des Plantes waar hij tussen 1793 en 1841 ook directeur was. Van 1798 tot 1800 nam hij deel aan de wetenschappelijke expeditie van Napoleon Bonaparte naar Egypte als onderdeel van Napoleons veldtocht naar dat land.
Saint-Hilaire wordt gezien als een voorloper van het Darwinisme.

Hoofdstuk 2
Mohammed Ali Pasja (1769-1849), was wali (gouverneur) van Ottomaans Egypte van 1805 tot 1848.

Hoofdstuk 3
– In dit fictieve verhaal vertelt Saint-Hilaire aan zijn zoon Isidore in Au Vieux Paris d’Arcole dat de giraffe onderweg is naar Frankrijk. Het etablissement ligt vlakbij de Notre Dame en is een van de oudste van Parijs. Gebouwd als taverne in 1512 is het tegenwoordig een restaurant.
Isidore Geoffroy Saint-Hilaire (1805-1861) was, evenals zijn vader, zoöloog en ornitholoog. Hij publiceerde over de teratologie en werd later directeur van de Jardin des Plantes.
– De naam van de Jardin is meerdere keren veranderd. Ten tijde van Zarafa’s aankomst in Parijs Jardin du Roi genoemd, werd de tuin in 1848 omgedoopt tot Jardin des Plantes, de naam die hij tegenwoordig nog steeds draagt.
– Graaf Christophe de Villeneuve-Bargemon (1771-1829) was prefect van het departement Bouches-du-Rhône van 1825 tot 1829.
Bernardino Drovetti(1776-1852), diplomaat, avonturier en kunstverzamelaar, was van 1821 tot 1829 de Franse consul-generaal in Egypte.
François Le Vaillant (1753-1824), ontdekkingsreiziger, ornitholoog en verzamelaar, nam in 1784 de huid van een giraffe uit Zuid-Afrika mee om de collectie van het Cabinet du Roi, het latere Muséum national d’Histoire naturelle, te verrijken.
– De door Saint-Hilaire gevonden beschrijvingen van de giraffe staan in Belon, Les observations (1554), p. 209-211 en Buffon, l’Histoire naturelle (1765), hier geciteerd uit de vertaling van Laurentius Meijer in Johann J. Scheuchzer, Bijbel der Natuur, Amsterdam 1787, p. 1232.

Hoofdstuk 8
– Jean-Baptiste Félix Salze (1778-1860) was professor in de natuurwetenschappen aan het Collège royal de Marseille.

Hoofdstuk 10
– De beschrijving van de Giraffa camelopardalis staat in Linnaeus, Systema Naturae (1758, ed. princ. 1735), pp. 65-66.
– Posidonius (ca. 135- 51 v.Chr.) sprak over een bult op de rug van de giraffe, geciteerd in Siculus, Bibliotheca Historica II, (1935, ed. princ. 60-30 v.Chr.), p. 51.
– In een brief aan graaf de Villeneuve, geschreven op 24 mei 1827, noemt Saint-Hilaire de naam van de Marseillaan: Barthélémy Chouquet.

Hoofdstuk 12
De naam ‘Zarafa’ is geïntroduceerd door Michael Allin in Zarafa: a giraffe’s true story, from deep in Africa to the heart of Paris (1998). Zowel het woord ‘giraffe’ als de naam zijn afgeleid van het Arabische woord zoraféh (ziraafa, zurapha, xirapha), maar de oorsprong komt waarschijnlijk uit de taal van Afrikaanse stammen.
Zij zult geen gruwel oftewel een onrein dier eten’, Deuteronomium 14:5. Het Hebreeuwse woord zemer of samer is later als oryx, of in de Statenbijbel als gems vertaald.

Hoofdstuk 14
– Na afloop van het Congres van Wenen (1814-1815), waar de Europese mogendheden na hun overwinning op Napoleon samenkwamen, vond een groot banket plaats. Elk land werd vertegenwoordigd door een lokale kaassoort. Engeland met Stilton, Duitsland met Bavaria Blu, Nederland met Limburgse kaas. Tijdens de proeverij riep de kanselier van Oostenrijk, prins Metternich, uit: ‘De Brie de Meaux, is de koning der kazen!’
– De auteur laat hier door Villeneuve de woorden gebruiken die Jean Anthelme Brillat-Savarin (1755-1826), gastronoom en culinaire auteur, uitsprak toen deze de kaas een jaar later proefde: ‘Un dessert sans fromage est une belle à qui il manque un œil’.
– De regenjas die Zarafa droeg was ongetwijfeld een Mackintosh. De Schotse ondernemer en chemicus Charles Macintosh (1766-1843) kreeg in 1823 patent op het waterdichte materiaal dat vooral gebruikt zou worden bij de fabricage van de regenjassen.

Hoofdstuk 16
– Étienne Villeneuve (1800-1882) was pionier in de verloskunde in Marseille. De prefect organiseerde de ontmoeting met Saint-Hilaire wellicht bij Porte d’Aix, de monumentale boog waarvoor hij in 1825 de bouwopdracht had gegeven.
– Louis-Jules d’Estienne du Bourguet (1771-1834) was burgemeester van Aix-en-Provence van 1816 tot 1830.
– In 1876 kreeg de Cours, in de volksmond de ‘Lou Cous’ geheten, zijn huidige naam: Cours Mirabeau. Place des Carmélites heet tegenwoordig Place Forbin.
– De herberg La Mule Blanche bestaat tegenwoordig niet meer.

Hoofdstuk 18
– In 1876 kreeg de Cours, in de volksmond de ‘Lou Cous’ geheten, zijn huidige naam: Cour Mirabeau. Place des Carmélites heet tegenwoordig Place Forbin.
– Sinds kort staat voor Hôtel de Lestang-Parade een bord waarop is gememoreerd dat de giraffe hier gelogeerd heeft. Dit is onjuist. Volgens historische bronnen overnachtte ze in La Mule Blanche, Le Mémorial d’Aix van 30 maart 1830.

Hoofdstuk 20
– Een herbergier in Aix hing een uithangbord met de afbeelding van een giraffe aan zijn gevel, waarop de burgemeester voorstelde de hele wijk naar de giraffe te noemen, Le Mémorial d’Aix 30 maart 1830.
– Saint-Hilaire had een meningsverschil met Johann Friedrich Meckel (1781-1833) over het vogelbekdier en bleef hardnekkig vasthouden aan zijn overtuiging dat het vogelbekdier geen zoogdier was. Pas in 1884 ontdekte William Hay Caldwell (1859-1941) dat het vogelbekdier en de mierenegel de enige eierleggende zoogdieren zijn. Caldwell, Journal (1884).

Hoofdstuk 24
Napoleon Bonaparte, is op 25 april 1814, onderweg naar Elba, ternauwernood aan een lynchpartij door de bevolking van Orgon ontsnapt.

Hoofdstuk 28
Esprit Requien (1788-1851), naturalist, woonde in Rue de l’Ombre, tegenwoordig Rue Cassan. Hij stond bekend om zijn gastvrijheid.
Châteauneuf-du-Pape, wijnstreek die is ontstaan in de 14e eeuw, toen het pauselijk hof van Rome naar Avignon verhuisde.
– Volgens Plinius doodde keizer Commodus (161-192) in het Colosseum in Rome wilde diersoorten, waaronder giraffen.

Hoofdstuk 30
Jean Louis Florent Polydore Roux (1792-1833), was naturalist en schilder. Zijn werk: Ornithologie provençale, ou description, avec figures coloriées de tous les oiseaux (…), Marseille 1825-1830, is vanwege zijn vroegtijdige dood onvoltooid gebleven. Het bevat ruim vierhonderd litho’s van vogels.
Château la Nerthe is een van de oudste wijndomeinen van Châteauneuf-du-Pape.

Hoofdstuk 33
– Atir had in zijn jeugd de ossenprikker, de Buphagus africanus, in Soedan gezien.
– Saint-Hilaire bestudeerde de krokodil in Egypte, zoals zijn zoon beschreef in Isidore Geoffroy Saint-Hilaire, Vie d’Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1847), p. 657.
– Herodotos beschreef de krokodilwachter, in Het verslag van mijn onderzoek II, (vertaling door Ch.M. van Deventer),1893, ed. princ. 450-420 vChr., p. 68.

Hoofdstuk 34
Hotel de la Poste in Montélimar, na 1930 Relais de l’Empereur geheten, heeft niet alleen Lodewijk XVIII geherbergd, maar ook andere illustere personen zoals Charles de Gaulle, koning Haile Selassie van Ethiopië, Richard Burton en Elizabeth Taylor en de Franse auteur en komiek Fernandel. De giraffe bracht de nacht van 28 mei 1827 door in Montélimar, maar of dit in Hotel de la Poste was, is onbekend.
Kort na mijn bezoek is Hotel de la Poste op 24 september 2017 helaas afgebrand.
– Marie de Rabutin-Chantal (1626-1696), bekend als ‘de markiezin’ of madame De Sévigné. Haar gepubliceerde brieven zijn beroemd.

Hoofdstuk 35
– De giraffe is op weg naar Tain in een spijker gestapt, brief van Geoffroy Saint-Hilaire aan graaf de Villeneuve, Lyon 2 juni 1827.

 Hoofdstuk 36
– Het bloedsysteem van de giraffe is onderzocht door de flebologen van de NASA.
– Colloïdaal zilver of zilverwater werd in die tijd als een effectief middel tegen ontstekingen beschouwd.

Hoofdstuk 37
– Place de la Préfecture in Lyon heet tegenwoordig Place des Jacobins.
– Tijdens de Restauratie (1814-1830), heette het plein in Lyon Place Louis-le Grand, ter ere van koning Lodewijk XIV. In zijn correspondentie spreekt Saint-Hilaire over Place Bellecour, zoals het in de volksmond genoemd werd. In 1845 werd die naam officieel.
– De stoomboot Le Voltigeur, ontworpen door Marc Seguin, voer van 1825 tot 1828 tussen Lyon en Vienne, een kleine veertig kilometer verderop.

Hoofdstuk 41
– De giraffe logeerde met haar gevolg in Hôtel de Provence in Lyon, Le Précurseur 134, 4 juni 1827.
– Singer (volledige naam onbekend) schreef ‘La Girafe, valse, pour le piano’, Bibliographie de la France, Paris 1827 p. 727.
– Johann Nepomuk Mälzel, hofmechanicus in Wenen, vroeg in 1816 in Parijs het octrooi aan voor de metronoom.

Hoofdstuk 43
– Claude-Julien Bredin (1776-1854) volgde in 1813 zijn vader Claude Julien op als directeur van l’École vétérinaire de Lyon. Saint-Hilaire heeft in Bredins rariteitenkabinet een geval van polydactylie gezien. Annales des sciences naturelles XI, 1827, p. 224.

Hoofdstuk 45
– Het artikel ‘Sur la Girafe’ van Saint-Hilaire verscheen in Le Précurseur 136 en 137, resp. 7 en 8 juni 1827.
– Place de la Charité in Lyon heet tegenwoordig Place Antonin-Poncet.

Hoofdstuk 46
– Het ongeluk in Lyon staat beschreven in Le Précurseur van 9 en 10 juni.

Hoofdstuk 52
– Atir neuriede steeds het Sardijnse liefdeslied dat de kapitein van de tweemaster I due fratelli tijdens de reis over de Middellandse Zee voor Zarafa zong, ‘No potho reposare amore ‘e coro’ (Ik kan niet rusten, liefde van het hart).

Hoofdstuk 53
Alphonse de Lamartine (1790-1869), dichter en schrijver, verbleef in 1827 in Rome. Zijn familie had een winterverblijf in Hôtel d’Ozenay in Mâcon.
– De voor Zarafa gemaakte luchtgaten zitten nog steeds in de staldeuren achter Hôtel d’Europe et d’Angleterre in Mâcon (voorheen Hôtel de l’Europe).

Hoofdstuk 57
– Atir gebruikt de islamitische uitdrukking ‘de huid van zijn wangen zal bij de leugenaar tot achter zijn hoofd worden weggetrokken’.

Hoofdstuk 61
Jacques Raymond Brascassat (1804-1867) was landschap- en beestenschilder.
– Jean-Jacques-Nicolas de Montcimet de Musigny (1784-1843) was de mecenas van Brascassat. De schilder werkte geregeld in het atelier in diens kasteel, waar ook Eugène Delacroix kwam. Het vermoeden is dat Brascassat daar een schets maakte en het schilderij pas in 1831 voltooide. Beaune, Musée des beaux-arts: guide des collections, Beaune 2014.
Eugène Delacroix (1798-1863), de belangrijkste kunstschilder van de romantiek, maakte pas later in Parijs een schets van de giraffe. Twee jaar na de dood van de giraffe schreef hij …daar staan ze dan de giraffen, die van Levaillant, weer dichtgenaaid en opgelapt, maar ook die van 1827, na vele nieuwsgierigen in extase te hebben gebracht door haar ongekende voorkomen, heeft ze de tol betaald en raakte in vergetelheid, even roemloos als haar intrede schitterde; stijf en onhandig zoals ze ter wereld kwam….
Journal de Eugène Delacroix, I, 1823-1850, p. 238.
Kunstschilders (waaronder Delacroix) gebruikten tot het eind van de 19e eeuw zwartsel, een pigment van mummiezwart voor de donkere partijen, gemaakt van vermalen mummie.

Hoofdstuk 62
– De 15e-eeuwse toren Tour de La Motte, overblijfsel van een Middeleeuwse burcht, heeft drie verdiepingen en is bekroond door een borstwering met schietgaten. Boven is een fraai uitzicht over de daken en de omgeving van Arnay-Le-Duc.

Hoofdstuk 67
– Volgens de memoires van Augustin Perille-Courcelle (1775-1846), historicus en kroniekschrijver van Joigny, is de giraffe twee dagen in Auxerre geweest. Uit J. Bolzinger, ‘La girafe de Charles X’, L’écho de Joigny, nr. 2, 1970, pp. 25-28.

Hoofdstuk 71
– Komende uit Oost-Soedan behoorde Zarafa tot de Nubische giraffen, de Giraffa cameloparladis cameloparladis. Tot die tijd was alleen de Kaapse giraffe bekend. De Giraffe Conservation Foundation onderscheidt tegenwoordig vier soorten giraffen, die weer in verschillende ondersoorten zijn verdeeld.

Hoofdstuk 72
– Het restaurant in Parijs dat in 1825 de in die tijd ‘vergeten groente’ aubergine serveerde, was Les Frères Provençaux, gelegen onder de zuilengalerij van Palais-Royal. De obers liepen op pantoffels om geen lawaai te maken. De schrijver Henri Beyle Henri Beyle (1783-1842), bekend als Stendhal, kwam hier geregeld. Le coeur de Stendhal, 1783- 1821 Martineau, tome I.
Georges Cuvier 1769-1832), collega van Saint-Hilaire, vergeleek de smaak van de aubergine met Caesar’s paddenstoel, Amanita caesarea.

Hoofdstuk 73
– In Villeneuve Saint-George logeerden Saint-Hilaire en zijn gevolg in Château de Belleplace bij Denis-Placide Bouriat, burgemeester van 1820 tot 1831.
– In de jaren twintig voerden vader en zoon Saint-Hilaire experimenten uit op kippenembryo’s. Deze methode is kort tijd later op ethische gronden afgekeurd.
– De Franse schilder Théodore Chassérieau (1819-1856), die als achtjarige een tekening van de giraffe maakte, werd later bekend als portretschilder.
– De Barrière de Fontainebleau of Barrière d’Italie bevond zich op het tegenwoordige Place de l’Italie.

Hoofdstuk 74
– Op 26 april en 27 mei 1794 werden de dieren, die bij de hongersnood ten tijde van de Franse revolutie niet door de bevolking waren opgegeten, van de Koninklijke dierentuin van Versailles naar Parijs overgebracht. Op 11 december 1794 was de officiële opening van de Ménagerie in Jardin du Roi. Philippe Dufay, Le roman, Monaco 2009.

Hoofdstuk 79
De hertogin van Berry, Marie-Caroline van Bourbon-Sicilië (1798-1870), vrouw van de tweede zoon van Karel X, Charles Ferdinand d’Artois, was hier vergezeld door haar kinderen Louise Marie Thérèse, acht jaar en Henri, zeven jaar.

Hoofdstuk 81
Had Saint-Hilaire maar beter naar Atir geluisterd toen die beweerde dat de giraffe geluid voortbrengt. Recent onderzoek toont aan dat giraffen met elkaar communiceren via een voor de mens niet hoorbaar zoemend of brommend geluid, met een frequentie onder de 20 hertz: 

Hoofdstuk 82
Joseph Pitton de Tournefort (1665-1708), botanist, nam in 1702 zaad van de Pistacia vera (pistacheboom) mee uit China, Joseph Pitton de Tournefort, Relation d’un voyage du Levant fait par ordre du roy, I, Paris 1717.